Spuścizna Maurów w Hiszpanii
Perełki architektury islamu i Mudéjar w Andaluzji
Pięć do ośmiu wieków panowania Maurów
Maurowie byli obecni na Półwyspie Pirenejskim przez prawie osiem wieków. Choć u szczytu potęgi władali niemal całym jego obszarem, przez ostatnie 250 lat ich panowanie ograniczało się do niewielkiej, południowej części skupionej wokół Grenady. I to też nie całkiem niezależnie - Grenada płaciła Kastylijczykom ogromne trybuty w złocie za niezależność polityczną i ochronę. (W pewnych okresach haracz był tak wysoki, że niemal całe złoto płynące z Afryki do Grenady trafiało bezpośrednio do skarbca w Sewilli lub Toledo.) Mimo to, blisko 1/3 półwyspu pozostawała pod panowaniem muzułmanów przez ponad 500 lat! Większą część tego obszaru zajmuje obecna Wspólnota Autonomiczna Andaluzja (hiszp. Andalucía), ze stolicą w Sewilli. Jej największe miasta: Sewilla, Malaga, Kadyks, Grenada i Kordoba, a także mniejsze - jak Ronda - do dzisiejszego dnia pełne są architektonicznych pamiątek po okresie panowania muzułmanów. Maurowie zakładali tu uniwersytety, rozwijając naukę i sztukę, sprowadzając największe osiągnięcia cywilizacyjne, jakie napotkali. W zachodniej Europie wiedza Maurów (i Żydów) przyczyniła się do ożywienia i rozwoju dziedzin takich, jak: astronomia, medycyna, filozofia i matematyka. Obecnie to jednak perełki bogato zdobionej architektury islamu są najbardziej widocznym tego przykładem i wciąż fascynują badaczy i turystów. Architektury do złudzenia przypominającej tę, którą można zobaczyć w miastach marokańskich. Stąd też ten podrozdział znalazł się na stronie poświęconej Maroku. I był to też główny powód, dla którego dwa lata po wycieczce do Maroka postanowiliśmy zwiedzić również Andaluzję (maj 2026 r.).
Alicatado i Azulejos. Mudéjar
Kluczowym elementem sztuki dekoracyjnej Maghrebu od średniowiecza, była tradycyjna marokańska mozaika z glazury ceramicznej nazywana zellij (z arab. we francuskim: zellige), charakteryzująca się precyzyjnymi geometrycznymi wzorami. Używana była do zdobienia zarówno architektury religijnej, jak i świeckiej (dolne części ścian, fontanny, kolumny, dziedzińce). Geometryczny zellij rozwinął się w Maroku w okresie Almohadów i Marinidów (XII-XIII w.), kiedy dekoracja figuralna była zakazana przez normy islamu. Technika wytwarzania sprowadza się do precyzyjnego wycinania ostrymi młotkami drobnych wielokątów z ceramicznych, szkliwionych płytek i układania z nich mozaik. W XIV–XV wieku rzemiosło to osiągnęło szczyt rozwoju w Fezie, skąd rozprzestrzeniło się na resztę Maghrebu. [ZOBACZ WIĘCEJ]
Wraz z przemieszczaniem się rzemieślników wewnątrz imperium Almohadów, technika produkcji zellij trafiła też na Półwysep Iberyjski - do Al-Andalus, zyskując tam nazwę alicatado (z arab. al-qata'a – „wycinanie”). Technika była podobna, jednak hiszpańskie płytki były cieńsze, co pozwalało na częstsze użycie obcęgów zamiast ciężkich młotków. Alicatado stało się symbolem architektury XIV i XV wieku, zdobiąc m.in. Alhambrę w Grenadzie, czy Alcázar w Sewilli (Pałac Królewski) - ściany, fontanny i dziedzińce pałacowe. Tradycja ta przetrwała w Hiszpanii i Portugalii w stylu Mudéjar, w którym muzułmańscy rzemieślnicy pracowali dla chrześcijańskich władców. Ta technika była jednak kosztowna, wręcz luksusowa i po upadku Grenady (1492 r.), a więc po całkowitym zerwaniu ze światem islamu, wytwarzanie alicatado powoli zamierało na rzecz tańszych azulejos.
Azulejos nie jest jednak mozaiką - to pojedyncze, zazwyczaj kwadratowe płytki ceramiczne z namalowanymi wzorami - całymi scenami lub fragmentami większych scen. Technika ta pozwoliła na odejście od czystej geometrii na rzecz scen historycznych, mitologicznych i roślinnych. Płytki te bardzo często pokrywały całe ściany i podłogi w pałacach, ogrodach, kościołach, klasztorach, a także mieszkaniach czy miejscach użyteczności publicznej. W XIV i XV wieku azulejos stały się czymś więcej niż tylko atrakcyjnym elementem dekoracyjnym. Wykonane z taniego materiału płytki stanowiły najlepszy sposób na podniesienie estetyki budynków, a także nadanie im niepowtarzalnego wyglądu, a przede wszystkim zapewnienia higieny wnętrz. Technika produkcji azulejo została opracowana i wprowadzona przez Maurów w Andaluzji (Sewilla), a także w Toledo, jednak o wiele bardziej popularna stała się w Portugalii (szczególnie w charakterystycznych błękitach), zyskując tam status sztuki narodowej.
