Spuścizna Maurów w Hiszpanii

Perełki architektury islamu w Andaluzji

Kordoba Sewilla Malaga Kadysk Jerez de la Frontera Ronda Grenada

Pięć do ośmiu wieków panowania Maurów

Maurowie byli obecni na Półwyspie Pirenejskim przez prawie osiem wieków. Choć u szczytu potęgi władali niemal całym jego obszarem, przez ostatnie 250 lat ich panowanie ograniczało się do niewielkiej, południowej części skupionej wokół Grenady. I to też nie całkiem niezależnie - Grenada płaciła Kastylijczykom ogromne trybuty w złocie za niezależność polityczną i ochronę. (W pewnych okresach haracz był tak wysoki, że niemal całe złoto płynące z Afryki do Grenady trafiało bezpośrednio do skarbca w Sewilli lub Toledo.) Mimo to, blisko 1/3 półwyspu pozostawała pod panowaniem muzułmanów przez ponad 500 lat! Większą część tego obszaru zajmuje obecna prowincja (formalnie: Wspólnota Autonomiczna) Andaluzja (hiszp. Andalucía), ze stolicą w Sewilli. Jej największe miasta: Sewilla, Malaga, Kadysk, Grenada i Kordoba, a także mniejsze - jak Ronda - do dzisiejszego dnia pełne są architektonicznych pamiątek po okresie panowania muzułmanów. Maurowie zakładali tu uniwersytety, rozwijając naukę i sztukę, sprowadzając największe osiągnięcia cywilizacyjne, jakie napotkali. W zachodniej Europie wiedza Maurów (i Żydów) przyczyniła się do ożywienia i rozwoju dziedzin takich, jak: astronomia, medycyna, filozofia i matematyka. Obecnie to jednak perełki bogato zdobionej architektury islamu są najbardziej widocznym tego przykładem i wciąż fascynują badaczy i turystów. Architektury do złudzenia przypominającej tę, którą można zobaczyć w miastach marokańskich. Stąd też ten podrozdział znalazł się na stronie poświęconej Maroku. I był to też główny powód, dla którego krótko po wycieczce do Maroka postanowiliśmy zwiedzić również Andaluzję. Czy okaże się ona północnym, europejskim „przedłużeniem” tego afrykańskiego kraju? Zobaczymy...

Kordoba (VIII – XI wiek)

Kordoba (hiszp. Córdoba) była stolicą emiratu w VIII i IX wieku, ale przede wszystkim potężnego kalifatu w X i na początku XI wieku, stając się jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych średniowiecznej Europy. Liczące pomiędzy 250.000 a 500.000 mieszkańców miasto posiadało system sztucznego nawadniania terenu, na jego ulicach rosły niespotykane dotychczas na starym kontynencie rośliny takie jak palmy, drzewka pomarańczowe czy granaty. To tutaj działał uniwersytet, najświetniejsze biblioteki (70) i ośrodki naukowe, w których muzułmańscy i żydowscy uczeni rozwijali medycynę, matematykę i astronomię. Biblioteka Al-Hakama II, liczyła podobno 400 tysięcy tomów - w czasach, gdy największe biblioteki chrześcijańskie miały ich zaledwie kilkaset. Miasto posiadało 300 łaźni publicznych, murowane domy, które dzięki systemowi kanalizacji były zaopatrzone w bieżącą wodę. Podczas gdy mieszkańcy ówczesnego Londynu czy Paryża mieszkali w drewnianych domach, dziesiątkowani przez głód i choroby, Kordoba tętniła życiem jako nowoczesna metropolia.

Symbolem Kordoby jest Wielki Meczet (La Mezquita), budowany od VIII wieku, który do dziś zachwyca lasem kolumn (ponad 800!) i misternymi łukami podkowiastymi. Najpiękniejsze walory Wielkiego Meczetu reprezentuje część dobudowana za czasów panowania kalifa Al-Hakama II (961-976). Z tamtego okresu pochodzi między innymi ośmiokątny mihrab (nisza wskazująca modlącym się muzułmanom kierunek Mekki) z kopułą w kształcie muszli, którego wejście zdobią przepiękne mozaiki. Posiada on ponoć niesamowitą akustykę - słowa wypowiadane wewnątrz tego małego pomieszczenia są słyszane w odległych zakątkach całej świątyni. Również za panowania Al-Hakama II powstała największa część najpiękniejszych dekoracji meczetu. Do kompleksu La Mezquita należy także zewnętrzny, przestronny dziedziniec zwany Patio de los Naranjos, gdzie wierni mogli obmyć się przed wejściem do świątyni. W czasie rekonkwisty meczet został przekształcony w katedrę, a jego minaret - w dzwonnicę.

Spacerując po kordobańskiej starówce, można odnieść wrażenie, jakby czas stanął tu w miejscu. Warto zwrócić uwagę na synagogę (jedną z nielicznych zachowanych w Hiszpanii) i Puente Romano - monumentalny rzymski most na Gwadalkiwirze - dwa zabytki pokazujące wielokulturowość tego miasta. O niekwestionowanej potędze ówczesnych władców świadczą też rozległe ruiny podmiejskiego kompleksu pałacowego Medina Azahara.

Sewilla (XII – XIII wiek)

W XII wieku środek ciężkości kultury islamskiej przeniósł się na południe półwyspu. Sewilla pod rządami Almohadów stała się perłą architektury. Spacerując najstarszą dzielnicą Santa Cruz warto znaleźć chwilę na zwiedzanie ogromnej gotyckiej katedry z mauretańską dzwonnicą La Giralda. Katedra powstała w miejscu dawnego meczetu Almohadów, za pieniądze uzyskane z płynących statkami bogactw Ameryki. Pośrodku południowej nawy znajduje się grób Krzysztof Kolumba (Cristobal Colon) - badania genetyczne przeprowadzone 20 lat temu potwierdziły autentyczność szczątków włoskiego żeglarza. To jedna z największych katedr na świecie. Długi na 18 m gotycki ołtarz przedstawiający 44 sceny z życia Jezusa i Maryi (tryptyk), powstał z wielkich ilości złota z Nowego Świata i szlachetnego drewna (m.in. cedrowego i orzechowego). Z dawnego meczetu do dziś przetrwał tylko minaret - obecnie dzwonnica – La Giralda. Wieża ukończona została przez kalifa Jakuba al-Mansura w 1198 roku - w tym samym czasie, kiedy dokańczał on (również po swoim ojcu) minaret meczetu w Marrakeszu (al-Kutubijja) i rozpoczął budowę trzeciego - w Rabacie (Meczet Hassana, z niedokończoną wieżą). Z założenia wszystkie trzy minarety (a także meczety) miały być bardzo do siebie podobne - zbudowano je na planie kwadratu, w identycznych proporcjach, zamiast schodów posiadają spiralną rampę, dzięki której dostęp do jej szczytu był możliwy bez schodzenia z konia! (Dan Brown w „Cyfrowej twierdzy” opisuje wspinaczkę po schodach na szczyt La Giralda, ale nie jest to zgodne z realiami - tam nadal jest rampa!) Również szata zdobnicza była podobna - np. siatka rombów (tzw. sebka), choć wykonano ją z innych, lokalnych materiałów - kamień w Rabacie i cegła w Sewilli. Te trzy bardzo podobne minarety wyraźnie pokazują bardzo bliskie związki Andaluzji z Marokiem. W XVI w. dawny meczet przekształcono w dzwonnicę, dobudowując na szczycie 5 dodatkowych kondygnacji. Na samym szczycie ustawiono kilkumetrową statuę z brązu, która pełni funkcję wiatrowskazu (hiszp. giraldillo) - stąd obecna nazwa dzwonnicy.

Kolejnym miejscem, gdzie widać fascynację chrześcijańskich władców islamską sztuką, jest Alkazar Królewski w Sewilli (Real Alcazar de Sewilla). Jego początki sięgają IX wieku i czasów kalifatu, jednak swój najbardziej spektakularny kształt zyskał w latach 1350–1369. To wtedy Piotr I Okrutny wzniósł tu wspaniały pałac w stylu mudéjar – unikalnym nurcie, w którym muzułmańscy rzemieślnicy tworzyli budowle dla chrześcijańskich władców, stosując arabskie dekoracje. Władca ten, rozmiłowany w sztuce islamskiej, zapragnął stworzyć budowlę, która swym rozmachem i kunsztem dorównałaby Alhambrze. Późniejsi monarchowie kontynuowali rozbudowę, czyniąc z Alkazaru ścisłe centrum światowej polityki. To właśnie w tych salach podejmowano kluczowe decyzje o wyprawach morskich, m.in. Ferdynanda Magellana, i to tutaj Krzysztof Kolumb stanął przed obliczem Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego po powrocie z Ameryki. Do tej pory hiszpańska rodzina królewska zatrzymuje się w sypialniach na II piętrze, kiedy gości z wizytą w Sewilli. Dziś ten kompleks pałacowy, wpisany w 1987 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO, zachwyca labiryntem bogato zdobionych sal, patiów oraz rajskich ogrodów.