Al-Andalus i Maurowie

Półwysep Iberyjski od VIII do XV wieku

Al-Andalus i Maurowie

Al-Andalus to arabska nazwa Półwyspu Iberyjskiego, nadana przez jego muzułmańskich zdobywców. Odnosi się ona zarówno do Emiratu (ok. 756 – 929), jak i do Kalifatu Kordoby (929 – 1031), a w szczególności do muzułmańskich królestw (taif), które powstały po upadku kalifatu. Może być również używana do ogólnego określenia terytoriów półwyspu pod rządami muzułmanów (711 – 1492). Podczas powolnego procesu rekonkwisty, ziemie iberyjskie były stopniowo ponownie zdobywane przez chrześcijan zajmujących północne enklawy, a nazwa „al-Andalus” zaczęła odnosić się tylko do zdominowanych przez islam ziem na południu.

W średniowieczu nazwą Maurów określano w Europie wszystkich muzułmanów wywodzących się od Berberów oraz Arabów (stanowiących elitę polityczną i kulturalną), zamieszkujących zarówno terytoria Al-Andalus na Półwyspie Iberyjskim, jak i północne obszary Afryki (Maghreb). Nazwa ta pochodzi od mieszkańców Mauretanii - krainy historyczno-geograficznej i rzymskiej prowincji w północnym Maroku i Algierii. Określenie „Maurowie” było często używane przez chrześcijan jako synonim „muzułmanina” (podobnie jak „Saracen”), niezależnie od tego, czy dana osoba była Berberem, Arabem, czy miejscowym wizygockim konwertytą. Obecnie przez Maurów rozumie się przede wszystkim islamskich mieszkańców północno-zachodnich krajów Afryki.

* * * * * *

Ekspansja islamu w północnej Afryce

Na początku VII wieku Arabowie byli luźnym konglomeratem plemion, zamieszkujących Półwysep Arabski. Prorok Mahomet (zm. 632 r.) zjednoczył je pod sztandarem nowej religii – islamu, a panujący po nim kalifowie - stworzyli potęgę militarną, która wkrótce opuściła Arabię. Wśród Arabów pojawiło się dążenie do ekspansji terytorialnej i szerzenia nowej wiary, co stało się zarzewiem inwazji na sąsiednie mocarstwa. Ekspansja muzułmańska objęła najpierw Bliski Wschód i Persję, a następnie skierowała się na zachód. Na przełomie VII i VIII wieku Arabowie podbili północną Afrykę, którą nazwali Maghrebem („zachód” – miejsce, gdzie zachodzi słońce). Przez Egipt i Libię dotarli aż do wybrzeży Atlantyku, obszarów dzisiejszego Maroka (703 r.). Zamieszkujący te tereny Berberowie po długim oporze ulegli stopniowej islamizacji (przyjęciu religii), a z czasem również arabizacji (przyjęciu języka i kultury). Maghreb powoli stawał się częścią świata muzułmańskiego i arabskiego, filarem dalszych podbojów, tym razem na północ.

Podbój Półwyspu Iberyjskiego

W 706 roku Arabom udało się podporządkować sobie Tanger – jedną z ostatnich twierdz regionu, wcześniej należących do Bizancjum. W 711 r. muzułmańska armia przekroczyła Cieśninę Gibraltarską i najechała chrześcijańskich Wizygotów zamieszkujących tereny obecnej Hiszpanii. (Arabscy dziejopisarze przytaczają historię o Julianie, wizygockim księciu z Ceuty, który chcąc zemścić się na swoim panu – królu Roderyku – za gwałt na córce, miał przewieźć siły muzułmańskie przez Cieśninę Gibraltarską. Ale to raczej legendy, nie ma pewności czy Julian rzeczywiście istniał i czy gwałt króla na jego córce miał miejsce. A muzułmanie mogli również dysponować własnymi środkami transportu.) Dowódca Maurów - Tariq ibn Ziyad - w trakcie swojej kilkuletniej kampanii wojskowej podbił większość Półwyspu Iberyjskiego. Wojska muzułmańskie przekroczyły również Pireneje, ale zostały pokonane, w 732 roku, przez Franków dowodzonych przez Karola Młota podczas bitwy na polach pomiędzy Poitiers a Tours. Półwysep Iberyjski, z wyjątkiem niewielkich terenów na północnym zachodzie oraz baskijskich rejonów pirenejskich, stał się częścią rozwijającego się Imperium Umajjadów. Koniec etapu podbojów zapoczątkował kolejny okres: ośmiu wieków panowania Maurów na Półwyspie Iberyjskim (Ale trzeba pamiętać, że muzułmanie nie kontrolowali całej Iberii przez cały ten czas.).

Muzułmańskie panowanie w Al-Andalus

Pierwsza fala przybyszów składała się głównie z berberskich żołnierzy Tariqa ibn Ziyada, którzy z czasem ściągnęli do Al-Andalus swoje rodziny. Choć to Berberowie dominowali liczebnie, elitę polityczną i kulturalną stanowili Arabowie. Należeli oni do rodu Umajjadów – pierwszej dziedzicznej dynastii kalifów, panującej od 661 r. w Damaszku (Syria) nad całym ówczesnym światem islamu. W 750 r. zostali oni obaleni przez Abbasydów, którzy przenieśli stolicę do Bagdadu (Irak) i niemal doszczętnie wymordowali ród Umajjadów. Jednym z nielicznych ocalałych był Abd ar-Rahman I, który po brawurowej ucieczce dotarł do Al-Andalus. Podporządkował sobie część muzułmańskich władców na Półwyspie Iberyjskim i w 756 r. utworzył niezależny Emirat Kordoby. Utrzymywał też kontakty i okresowe wpływy polityczne w Maghrebie. Jego następcy, zwłaszcza Abd ar-Rahman II (822 - 852), doprowadzili do rozkwitu gospodarczego i kulturalnego, tworząc państwo o wyraźnej przewadze cywilizacyjnej nad chrześcijańską północą (początek „złotego wieku” Al-Andalus). Emirowi udało się w dużej mierze podporządkować terytoria muzułmańskie na Półwyspie Iberyjskim (bez północnej części, odbitej już przez chrześcijan). W 929 r. jego potomek emir Abd ar-Rahman III ogłosił się kalifem, przekształcając emirat w znacznie bardziej prestiżowy Kalifat Kordoby. To w tym okresie ostatecznie ukształtowała się miejscowa muzułmańska kultura, której ślady widoczne są do dzisiaj w hiszpańskich miastach. Kordoba stała się wtedy największą i najnowocześniejszą metropolią Europy (liczącą ok. 500 tys. mieszkańców). Posiadała oświetlone ulice, setki łaźni publicznych i legendarną bibliotekę (ok. 400 tys. tomów), podczas gdy największe biblioteki chrześcijańskiej Europy miały ich zaledwie kilkaset. To za panowania jego oraz jego syna - al-Hakama II - nastąpiło apogeum „złotego wieku” Al-Andalus. Choć okres emiratu i kalifatu kojarzy się z pokojowym współistnieniem trzech religii, współcześni historycy zauważają, że owa tolerancja była ograniczona i często dotyczyła głównie elit, podczas gdy na niższych szczeblach społecznych dochodziło do napięć i dyskryminacji niemuzułmanów.

Rekonkwista. Panowanie władców Maroka

Po rozpadzie Kalifatu Kordoby w 1031 r. kraj przekształcił się w dziesiątki małych, niepodległych muzułmańskich państw, nazywanych taifami (ar. taifa – „ugrupowanie, odłam”). Państwa te nie dorównywały siłą kalifatowi, więc kraje chrześcijańskie położone na północy i zachodzie półwyspu stopniowo powiększały swe wpływy terytorialne. Rozpad kalifatu przyspieszył postępy rekonkwisty - stopniowego odzyskiwania przez chrześcijan terytoriów, począwszy od północy, w kierunku południa półwyspu. (Rekonkwista zaczęła się znacznie wcześniej, bo już w kilknaście lat po zajęciu Półwyspu Iberyjskiego, jednak dotąd postępowała powoli, ze względu na potęgę muzułmanów.) Wykorzystując słabość rozbitych taif, chrześcijańscy władcy nie tylko przesuwali granice na południe, ale też zaczęli tworzyć nowe struktury państwowe, czego efektem było wyodrębnienie się niezależnego Królestwa Portugalii w połowie XII wieku.

Kurczące się terytoria muzułmańskie zostały zjednoczone przez berberyjskie dynastie: Almorawidów – od 1086 do 1145 r. – a następnie, od 1147 r. – Almohadów z Maroka. Abu Jusuf Jakub al-Mansur (Jakub Zwycięski), który objął tron Maroka w 1184 roku, obwołał się kalifem - wielkim władcą i jednocześnie przywódcą religijnym, następcą proroka Mahometa. Rządził kalifatem, obejmującym znaczną część północno-zachodniej Afryki oraz prawie jedną trzecią Półwyspu Iberyjskiego (Al-Andalus). W 1195 roku pokonał w bitwie pod Alarcos króla Kastylii Alfonsa VIII, co było jego największym triumfem, a także ostatnim wielkim zwycięstwem muzułmanów w Hiszpanii. Almorawidzi i Almohadzi byli często postrzegani przez lokalnych muzułmanów z Al-Andalus niemal jak okupanci, mimo że przybyli tu na ich prośbę, aby bronić ich przed chrześcijanami. (Co jest istotne: choć Almorawidzi i Almohadzi byli wyznawcami islamu, nie były to dynastie arabskie, tylko berberyjskie.) Za czasów panowania dynastii marokańskich nastąpił kolejny okres rozkwitu kultury Al-Andalus, trwający aż do XIV wieku. I to pomimo postępującej rekonkwisty i kurczenia się terytorium oraz surowych rządów Almohadów. To właśnie wtedy powstały najwybitniejsze dzieła filozoficzne Awerroesa oraz perła architektury – Alhambra (pod koniec „złotego wieku”, po panowaniu Almohadów). Był to czas, w którym Al-Andalus, choć słabnące militarnie, stało się intelektualnym centrum ówczesnego świata.

Kres dominacji Arabów w Hiszpanii

W 1212 r. koalicja chrześcijan pod przywództwem Alfonsa VIII z Kastylii zadała klęskę almohadzkiej armii pod Las Navas de Tolosa. Po tej bitwie rekonkwista przyspieszyła – w ciągu zaledwie 30-40 lat chrześcijanie zajęli Kordobę (1236) i Sewillę (1248). Do połowy XIII w. muzułmanie zostali wyparci ze środkowej Hiszpanii, a pod ich rządami pozostał jedynie Emirat Grenady (pas południowego wybrzeża z częścią gór Sierra Nevada). Grenada przetrwała jeszcze dwa i pół następne stulecia, nie tylko dzięki silnym fortyfikacjom, ale dlatego, że płaciła Kastylijczykom ogromne trybuty w złocie. 2 stycznia 1492 r. Muhammad XII (Boabdil), ostatni władca Grenady (ar. Gharnata,) poddał się armiom katolickiej Hiszpanii, pod panowaniem Izabeli I Kastylijskiej i Ferdynanda II Aragońskiego.

Choć Al-Andalus przestało istnieć jako państwo, jego dziedzictwo kulturowe na zawsze zmieniło oblicze Europy. Wpływy Al-Andalus były widoczne nie tylko w architekturze, ale także w nauce, filozofii, medycynie i rolnictwie, kształtując rozwój całej późnośredniowiecznej Europy. Upadek Grenady nie oznaczał natychmiastowego zniknięcia muzułmanów z Hiszpanii: przez kolejne stulecie setki tysięcy z nich, zwani Moryskami, żyli pod panowaniem chrześcijańskim, zmuszani do konwersji i asymilacji, aż do ich ostatecznego wygnania z kraju na początku XVII wieku (1609–1614).

Dopiero po upadku Grenady w 1492 r., który zakończył rekonkwistę, zaczęto mówić o Hiszpanii jako o jednym organizmie politycznym, choć Kastylia i Aragonia jeszcze przez długi czas zachowywały odrębne instytucje. Dzisiejsza Andaluzja obejmuje jedynie fragment dawnego Al-Andalus, lecz to właśnie tutaj muzułmańskie panowanie utrzymało się najdłużej (ponad 500 lat), dlatego region zachował nazwę wywodzącą się od arabskiego Al-Andalus. Jego stolicą jest dziś Sewilla (Seville), jedno z najważniejszych miast dawnej muzułmańskiej Hiszpanii.