Nauka

 Filozofowie:   Tales z Miletu Anaksymander Anaksymenes Heraklita z Efezu Pitagoras Anaksagoras Demokryt z Abdery Hipokrates Sokrates Platon Arystoteles Teofrast Straton Euklides Ktesibios Erastostenes Heron Archimedes Galen Strabon Ptolemeusz Pliniusz

Jońska Szkoła Przyrody (VI - V w. p.n.e.)

Był to najwcześniejszy okres rozwoju nauki greckiej, którego początek sięga VI w. p.n.e. Nazwa okresu pochodzi od kolonii jońskich w Milecie i Efezie. W Milecie zrodziła się filozofia przyrody. Filozofowie dążyli do uzyskania wiedzy na temat sposobu powstania świata i określenia co jest zasadą (gr. arche), z której powstało wszystko, co ich otaczało. Pierwszym wielkim filozofem był Tales z Miletu. Podstawowym elementem jego nauki była woda. Zakładał on m.in., że Ziemia stanowi płaski dysk leżący na wodzie oraz, że woda (w różnej postaci) otacza Ziemię ze wszystkich stron. Tales zajmował się także podstawami geometrii - pomiarami kątów i odległości - wykorzystywanymi w praktyce oraz astronomią. Drugi Milezyjczyk Anaksymander starał się uzyskać jasny obraz powstawania świata, a jego zasadą był apeiron (bezkres, nieokreśloność). Zajmował się też astronomią (pierwszy zegar słoneczny) i geografią. Stworzona przez niego mapa świata uznawana jest za jedną z pierwszych i na niej bazowały kolejne (ograniczała się do terenów znanych Grekom). Z kolei Anaksymenes za najważniejszy element wszechświata uważał powietrze, a wszystko inne jest jego formą odpowiednio ściśniętą, zagęszczoną lub rozrzedzoną. Przy zagęszczaniu tworzą się: wiatr, chmury, woda, ziemia i na koniec skała, a przy rozrzedzaniu - ogień. Dla Heraklita z Efezu najważniejszy był ogień, który żyje dzięki temu, że coś spala. Podkreślał że świat jest w nieustannym ruchu, przekształcaniu i walce przeciwieństw, nad którymi czuwa rozumny Logos (siła, która pilnuje, aby zmiana nie była przypadkowa). (Słowo Logos miało w języku starogreckim wiele znaczeń, ale podstawowe to: słowo, rozum, rachunek, nauka.)

Pitagorejczycy (VI - Vw. p.n.e.)

W tym samym czasie co ateistyczna filozofia jońska, w koloniach Wielkiej Grecji na Zachodzie (południowa część Półwyspu Apenińskiego oraz większość Sycylii skolonizowane przez Greków w VII/VI wieku p.n.e.) rozwijała się filozofia religijna, której twórcą był Pitagoras. Był on nie tylko uczonym, ale i reformatorem religijnym i mężem stanu. Stworzony przez niego Związek Pitagorejski skupiał w Krotonie (obecnie: Crotone w Kalabrii) podobnych mu myślicieli. Ich zainteresowania dotyczyły matematyki (doszli do większości wniosków, które potem usystematyzował Euklides), astronomii, akustyki, teorii muzyki (definicja skali muzycznej) czy medycyny (sekcje na zwierzętach). Całą swoją naukę wiązali Pitagorejczycy z religią i matematyką (uważali, że „wszystko jest liczbą” - każdemu bytowi można było przyporządkować liczbę np. mierząc czy ważąc). To im zawdzięczamy używane do dziś matematyczne twierdzenia oraz takie terminy jak średnia arytmetyczna, parabola, elipsa czy hiperbola. Podstawowym dogmatem pitagorejczyków była jednak wiara w nieśmiertelność duszy ludzkiej oraz w metempsychozę, czyli wędrówkę dusz (reinkarnację) przez serię kolejnych wcieleń. Arystokratyczny charakter szkół pitagorejskich doprowadził w końcu V w. p.n.e. do wypędzenia filozofów z Italii i rozproszenia po całej Grecji. Sam Pitagoras nie pozostawił po sobie ksiąg, ale jego uczniowie dla podkreślenia autorytetu mistrza i własnej skromności, przypisywali mu swoje dzieła, tak że dzisiaj trudno jest oddzielić jego oryginalne poglądy od poglądów kontynuatorów. Poglądy pitagorejczyków w istotny sposób stanowiły inspirację filozofii Platona (kupił trzy księgi jednego z pitagorejczyków).

Nauka w Atenach przed Sokratesem (V - IV w. p.n.e.)

Wraz z rozwojem kulturalnym Aten w V w. p.n.e. coraz liczniej osiedlali się tam przedstawiciele greckiej myśli filozoficznej. Pierwszym z nich był Anaksagoras z Klazomenai, przyjaciel i nauczyciel Peryklesa. Jako pierwszy podał poprawne wyjaśnienie zaćmienia Słońca i Księżyca (a także jego faz). Był jak filozofowie jońscy materialistą, ale zamiast czterech pierwiastków za podstawę wszechświata uznał liczne małe cząstki zwane przez niego zarodkami. Pełną teorię atomów tworzących świat rozwinął, przejściowo bawiący w Atenach, Demokryt z Abdery - znany jako „śmiejący się filozof”. Wykluczał on działanie w przyrodzie sił nadprzyrodzonych - uznawał tylko atomy i próżnię. Prace Demokryta, których stworzył 70, dotyczyły wielu różnych dziedzin (fizyki, astronomii, medycyny, chemii, gramatyki, techniki, logiki, strategii, muzyki itd.) Na przełomie V i IV w. p.n.e. w Atenach działał „wielki lekarz” - Hipokrates. Jako pierwszy zaczął traktować choroby jako naturalne zjawiska wynikające z diety, stylu życia, środowiska - to fundament dzisiejszej medycyny naukowej. Uczył lekarzy, by uważnie obserwowali objawy, przebieg choroby, nawyki pacjenta - to z kolei podstawa dzisiejszej diagnostyki klinicznej. Hipokrates uważał, że zdrowie zależy od równowagi w odżywianiu, wysiłku fizycznym, higienie i śnie - to z kolei coś, co obecnie nazywamy profilaktyką i zdrowym stylem życia. Zasada działania poznawczego jego szkoły opierała się na obserwacji i wnioskach, odrzucając wszelkie przesądy. Hipokrates dążył do pogłębienia wiedzy medycznej ale uważał, że przyniesienie ulgi choremu jest ważniejszym obowiązkiem lekarza niż poznawanie chorób (primum non nocere - po pierwsze nie szkodzić). Ze szkoły Hipokratesa pozostało bardzo wiele pism naukowych z zakresu medycyny i psychologii, a składana przez współczesnych nam lekarzy przysięga Hipokratesa bazuje na zasadach etyki medycznej „ojca medycyny”.

Działający w IV w. p.n.e. Sokrates dokonał zwrotu w myśli greckiej, odchodząc od badania przyrody na rzecz etyki i antropologii. Choć deklarował: „wiem, że nic nie wiem”, nie było to wyrazem ignorancji, lecz pokory badawczej i zachętą do ciągłego poszukiwania prawdy. Wierzył w istnienie obiektywnych wartości, takich jak dobro i sprawiedliwość, które można poznać drogą rozumową. Choć nie pozostawił po sobie żadnych pism ani nie założył formalnej szkoły (nauczał podczas wędrówek po Atenach), położył fundamenty pod logikę, wprowadzając metodę definiowania pojęć i rozumowanie indukcyjne. Jego misja polegała na „budzeniu” sumień ateńczyków, co ostatecznie doprowadziło go przed sąd i do wyroku śmierci.

Akademia Platońska (IVw. p.n.e.)

Platon, najwybitniejszy uczeń Sokratesa, był twórcą pierwszego wielkiego systemu filozoficznego. W swoich dialogach (m.in. Państwo, Prawa) połączył etykę i politykę z metafizyką – nauką o bytach niematerialnych. Dużą część swojej energii poświęcił opracowaniu zasad idealnego państwa, rządzonego przez filozofów, pozbawionego własności prywatnej, pieniędzy i handlu. Zamierzał nawet na Sycylii zrealizować takie państwo. Ta jego wizja do dziś budzi emocje jako pierwsza w historii wielka utopia. Choć Platon bywał sceptyczny wobec czystej obserwacji przyrody (co mogło hamować rozwój nauk empirycznych), obsesyjnie dbał o rozwój matematyki i logiki. Uważał je za jedyne narzędzia zdolne opisać harmonię kosmosu. Był inicjatorem filozofii jako działalności akademickiej. Założona przez niego w 387 r. p.n.e. Akademia Platońska stała się najważniejszym ośrodkiem intelektualnym starożytności, kształcąc pokolenia naukowców przez niemal 900 lat, aż do jej zamknięcia w VI w. n.e. Największych osiągnięć naukowcy Akademii dokonali w matematyce (analiza, logika, zasady proporcjonalności), nieco mniejsze w geografii, astronomii i medycynie. Wiele uwagi poświęcił Platon astronomii, uważając orbity ciał niebieskich za idealne koła (lub złożenia kół), a ruch po orbitach jako wynik działań boskich. Platon był pierwszym filozofem, który pozostawił po sobie komplet prac i ksiąg. Jego dążenie do definiowania pojęć i budowania spójnych systemów teoretycznych stworzyło fundamenty, na których opiera się cała zachodnia tradycja intelektualna. Współczesna nauka w dużej mierze wyrasta z platońskiego przekonania, że obserwowanymi zjawiskami przyrodniczymi rządzą matematyczne i logiczne reguły.

Liceum Arystotelesa (IV w. p.n.e.)

Najwybitniejszym uczniem Platona był Arystoteles. Jego empiryczny umysł nie mógł się pogodzić z idealistycznymi koncepcjami Platona, choć początkowo był pod jego wielkim wpływem. Po śmierci mistrza Arystoteles odszedł od Akademii i wyjechał na dwór króla macedońskiego Filipa II, gdzie uczył i wychowywał jego syna Aleksandra, późniejszego wielkiego władcę. Po powrocie do Aten założył własną szkołę - Liceum. Szkoła Arystotelesa różniła się od Akademii głównie tym, że stosowała metodę doświadczalną. Np. w zoologii korzystano z doświadczeń rybaków, myśliwych czy pasterzy, nie gardząc żadną możliwością poznania świata przyrody. Liceum i Akademię różniła także organizacja pracy. Arystoteles stawiał na pracę zespołową i specjalizację naukowców w wybranych dziedzinach. Podobnie jak Platon, Arystoteles zajmował się metafizyką, a także dziedziną teorii poznania. Był jednak nie tylko filozofem, ale przede wszystkim wielkim organizatorem. Wraz ze swoimi uczniami zajmował się uporządkowaniem i skatalogowaniem dotychczasowych dokonań swoich poprzedników. Podzielił filozofię na praktyczną (etyka, polityka, retoryka, ekonomia i poetyka) oraz teoretyczną (fizyka, matematyka, metafizyka). Ogromne znaczenie miała działalność Arystotelesa w dziedzinie nauk przyrodniczych. Jego badania fizjologii i anatomii zwierząt zainicjowały naukowe traktowanie tych dziedzin (Historia Zwierząt). Pisał także dzieła z zakresu astronomii, mechaniki, retoryki i fizyki oraz ściśle filozoficzne. Największymi uczniami Arystotelesa byli: teoretyk (metafizyk) Teofrast i praktyk Straton - późniejsi przywódcy Liceum. Osiągnięcia Arystotelesa związane z Liceum były kontynuowane w Muzeum aleksandryjskim. Można powiedzieć, że były to szczytowe osiągnięcia starożytności, które przy późniejszym udziale takich naukowców jak Ptolemeusz czy Galen, stanowiły punkt wyjścia do nauki czasów nowożytnych. Logika usystematyzowana przez Arystotelesa była podstawą podręczników logiki aż do XIX w.

Muzeum aleksandryjskie (III - II w. p.n.e.)

Liceum Arystotelesa, ze swoją olbrzymią biblioteką i zespołową organizacją badań naukowych, było pierwowzorem Muzeum w Aleksandrii, w Egipcie. Wódz wojsk Aleksandra Wielkiego, zdobywca Egiptu, a późniejszy jego król - Ptolemeusz I Soter (Zbawca) oraz jego syn dysponowali znacznie większymi funduszami na badania naukowe niż Ateny czy inna polis. Dzięki tym funduszom i osobistemu zaangażowaniu Ptolemeuszów powstał wielki instytut badawczy nazwany Muzeum (świątynia Muz). W jego skład wchodziła biblioteka, ogród botaniczny i zoologiczny, pracownie chirurgiczne (prosektoria) i obserwatorium astronomiczne. O ile więc Akademia Platońska i Liceum Arystotelesa były osiągnięciami jednostek, to Muzeum opierało się na potędze państwa egipskiego. Ptolemeusze zdawali sobie sprawę ze związku nauki i władzy. W końcu wiele sukcesów armia Aleksandra Wielkiego zawdzięczała inżynierom.

Aleksandria była mieszanką różnych narodowości. O ocenie człowieka nie decydowało pochodzenie czy wyznanie, ale bogactwo, stanowisko i wykształcenie. Wielki napływ uczonych sprawił, że Aleksandria stała się głównym ośrodkiem naukowym w III w. p.n.e. Osiągnięcia w takich dziedzinach jak matematyka, geografia, astronomia, medycyna, optyka i nauki humanistyczne daleko prześcigały Grecję klasyczną. Jedynie w dziedzinie przyrodoznawstwa opisowego nie zdołano stworzyć nic, co mogłoby się równać z Historią Zwierząt Arystotelesa. Działali tu między innymi uczniowie Arystotelesa, Euklides (matematyka), Ktesibios (mechanika), Erastostenes (geografia, astronomia, matematyka - Sito Erastostenesa - metoda wyznaczania liczb pierwszych), Heron (mechanika, matematyka). Elementy geometrii Euklidesa przez wiele następnych wieków były obowiązującym podręcznikiem geometrii. Pracujący w Syrakuzach (grecka kolonia na Sycylii) Archimedes utrzymywał ścisłe kontakty z uczonymi aleksandryjskimi. Był on jednym z najwszechstronniejszych uczonych greckich - zajmował się matematyką, geografią, astronomią i mechaniką, stosując w wielu dziedzinach metodę wyczerpywania, która była prekursorem rachunku całkowego. Wynalezione przez niego czerpadło ślimakowe (śruba Archimedesa) do dzisiaj wykorzystywane jest do nawadniania pól w Egipcie. Nawet dzisiaj w teorii i praktyce stosujemy wiele odkrytych przez niego praw: od słynnego prawa wyporu, przez matematyczną zasadę działania dźwigni i wielokrążka, aż po definicję środka masy i genialne metody jego wyznaczania dla różnych figur geometrycznych.

W wyniku prac uczonych aleksandryjskich udoskonalano wiele istniejących i zbudowano jeszcze więcej nowych konstrukcji technicznych: przyrządy astronomiczne, telegraf wodny, młyn wodny, zegar wodny, pompa ssąco-tłocząca, sikawka przeciwogniowa, turbina wodna i parowa i wiele innych. O złożoności tych konstrukcji świadczyć może chociażby uwzględnienie w zegarze wodnym różnej długości godzin w zależności od pory roku (skala nieliniowa). (W starożytności godzina nie była stałą jednostką, równą 1/24 doby. Dzień dzielono na 12 godzin od wschodu do zachodu słońca. To oznaczało, że godzina letnia była znacznie dłuższa niż zimowa.) Wiele z tych osiągnięć nie znalazło jednak szerokiego zastosowania w gospodarce. Olbrzymia dostępność taniej pracy niewolniczej sprawiała, że mechanizacja produkcji była ekonomicznie zbędna. Inżynieria rozkwitała głównie tam, gdzie siła mięśni zawodziła: w technice militarnej (katapulty, machiny oblężnicze, pneumatyczny aerotonon) oraz w tworzeniu widowiskowych automatów służących rozrywce elit. O wykorzystaniu nauki do odciążenia człowieka w codziennej pracy nikt wówczas nie myślał – od tego byli niewolnicy.

Okres grecko-rzymski (I w. p.n.e. - II w. n.e.)

W porównaniu z epoką hellenistyczną, pełną twórczej działalności naukowej, okres rzymski to głównie skatalogowanie i przetworzenie wcześniejszych dokonań. Wyraźny rozwój widać jednak w naukach humanistycznych, zwłaszcza filologii i gramatyce. W dziedzinie medycyny niewątpliwym talentem był Galen, którego nazwisko było w średniowieczu tak popularne, że stało się synonimem medycyny, podobnie jak nazwisko Arystotelesa było synonimem filozofii. Galen dokonał wielu odkryć w dziedzinie anatomii i fizjologii, choć też wiele jego poglądów okazało się chybionymi - zwłaszcza te dotyczące zasad działania niektórych organów. Wynikało to z ograniczonych wówczas możliwości obserwacji i posiłkowania się zasadami filozofii (obecnie wiemy, że były fałszywe).

Oprócz Galena warto wspomnieć takich uczonych jak: Witruwiusz (teoria architektury i budownictwa), Frontinus (akwedukty i sztuka wojenna), Celsus, zwany rzymskim Hipokratesem (medycyna), Pliniusz (geografia i nauki przyrodnicze), Gemios (astronomia), Strabon (geografia) czy Ptolemeusz (geografia matematyczna, tablice trygonometryczne, kartografia, optyka, teoria muzyki).

Osiągnięcia starożytnych naukowców miały ogromny wpływ na rozwój nauki w następnych wiekach i tysiącleciach. Niektóre z tych osiągnięć stosowane są w niezmienionej postaci do dnia dzisiejszego (zasady geometrii Euklidesa, rachunek trygonometryczny itp.). Inne uległy w ciągu następnych wieków mniejszym lub większym zmianom (geografia, medycyna). Było też dużo pseudoosiągnięć, które zostały później odrzucone (np. teoria geocentryczna w astronomii). Najcenniejszą rzeczą jednak był fakt, że ani wcześniej, ani później, aż do rewolucji przemysłowej w XVIII w. nie nastąpił tak wielki, lawinowy rozwój wiedzy.