Dorycki

Porządek dorycki jest najstarszym porządkiem, w którym elementy drewniane wcześniejszych konstrukcji zastąpiono kamiennymi. Wiele dekoracyjnych szczegółów w budownictwie kamiennym imituje więc elementy drewniane, np. tryglif nad każdą kolumną w budownictwie drewnianym pełnił rolę ochrony czoła belki stropowej, a umieszczane pod okapem regulae – naśladują deseczki. Porządek ten cechują ciężkie proporcje, surowość i monumentalność. Kolumny są grube w stosunku do wysokości i odległości między nimi. Często więc określa się go jako męski.

Kolumna dorycka nie ma bazy (2) (stoi bezpośrednio na stylobacie (1) - najwyższym stopniu podbudowy świątyni), a jej trzon (3) (zwężający się ku górze) jest lekko wybrzuszony na około 1/3 wysokości (entazis). Trzon pokrywało 16-20 żłobień z ostrymi zakończeniami (kanelury). Głowica (kapitel) (4) składa się z poduszki (echinus) przykrytej kwadratową płytą - abakusem. Na abakusie kolumny spoczywa dolna, gładka część belkowania - architraw (5), nad którą znajduje się część środkowa - fryz (6). Fryz dorycki składa się z naprzemiennie występujących tryglifów (z pionowymi żłobieniami) i metop - często pokrytych płaskorzeźbami. Górną część belkowania stanowi gzyms (7) zakończony często rynną.

Porządkiem doryckim rządziła tak zwana zasada tryglifu:

• tryglif musi znaleźć się nad każdą kolumną i nad każdym interkolumnium
• na krawędziach fryzu należy umieścić dwa, stykające się ze sobą pod kątem prostym tryglify, nigdy metopy
• każdy tryglif należy umieścić dokładnie nad osią kolumny (co było trudnością dla kolumn narożnych) i nad środkiem interkolumnium

Modułem w przypadku porządku doryckiego była połowa średnicy (promień) trzonu kolumny u podstawy. Kolumna miała 10-12 modułów wysokości, kapitel i tryglif – 1 moduł, a metopa- 1,6 modułu.

Porządek dorycki rozpowszechniony był głównie na greckim stałym lądzie i w koloniach Wielkiej Grecji (południowa Italia, Sycylia). Stworzoną w Italii odmianą porządku doryckiego był porządek toskański (uproszczony - m.in. posiada gładki trzon oraz bazę). Najbardziej znane przykłady zabytków w porządku doryckim to: świątynia Apolla w Koryncie (ok. 540 r. p.n.e.), świątynie w Paestum (np. Hery, poł. V w. p.n.e.), świątynia Afai na Eginie (ok. 510-490 r. p.n.e.), świątynie Zeusa (Olimpejon) oraz Hery (Herajon) w Olimpii. Za najdoskonalszy przykład stylu doryckiego uważa się Partenon w Atenach (to porządek dorycki w wersji attyckiej). Ze względu na trudności w stosowaniu porządku doryckiego w wielkich budowlach (tzw. „konflikt narożny” wynikający z tego, że narożny tryglif oddalał się od osi kolumny) od okresu hellenistycznego zaniechano jego stosowania, niemniej jeszcze z tego czasu znane są budowle w takim stylu, np. świątynia Ateny Nikeforos w Pergamonie czy Ateny w Lindos na Rodos.

Joński

Porządek joński powstał w tym samym okresie co dorycki, na terenie Azji Mniejszej (Jonia, obecnie zachodnie wybrzeże Turcji), pod wpływem budownictwa ludów Wschodu. Posiada dwie odmiany: attycką i małoazjatycką, różniące się przede wszystkim detalami bazy i belkowania. Cechuje go lekkość, smukłość proporcji i ozdobność. Ponieważ kolumny jońskie są smuklejsze od doryckich stąd też stosuje się ich więcej (gęściej). Styl joński określany jest często jako kobiecy.

Świątynie jońskie stawiano na trzystopniowej podbudowie - krepidoma (1). Kolumna stoi na profilowanej bazie (2) (najpopularniejsza baza attycka składa się z dwóch wypukłych wałków - torusów - przedzielonych wklęsłym wyżłobieniem - trochilusem). Trzon kolumny jest również lekko wybrzuszony po środku - ale słabiej niż w kolumnie doryckiej. Pionowe żłobkowania trzonu (kanelury) są gęstsze (zwykle 24) i drobniejsze niż w kolumnie doryckiej, a rozdziela je płaska listewka (stria). Również zwężenie górnej części trzonu kolumny jest mniej wyraźne.

Głowica (4) kolumny posiada charakterystyczne woluty w kształcie zwiniętych liści (przypominające baranie rogi), połączone pasem zdobionym kimationem (jajownikiem). Belkowanie składa się z kilkustopniowego architrawu (5) (trzy cofnięte względem siebie pasy), rzeźbionego fryzu (6) - biegnącego wokół całego budynku jako ciągła wstęga (bez podziału na tryglify i metopy) oraz gzymsu (7). Świątynie te kryte były dwuspadowym dachem zwieńczonym tympanonem, z rynną (sima) zakończoną rzygaczami w postaci lwich pysków.

Brak podziału fryzu na tryglify i metopy (tzw. fryz ciągły lub zozoforos) pozwalał na swobodne rozmieszczanie kolumn. Architekci nie musieli się już martwić o matematyczne zgrywanie osi kolumny z dekoracją nad nią, co dawało większą swobodę projektową. Pojawiła się jednak inna trudność: woluty są płaskie (widziane od przodu i tyłu), co sprawiało problem na narożniku budynku – z jednej strony widać było wolutę, a z boku „bok” głowicy (balustradę). Grecy wymyślili więc kapitel narożny, w którym woluta była ustawiona pod kątem 45°, aby z obu stron wyglądała tak samo. (Rzymianie rozszerzyli to na wszystkie kolumny.)

Modułem w porządku jońskim również był promień trzonu, ale proporcje były znacznie smuklejsze. Wysokość kolumny wynosiła zwykle od 16 do 20 modułów, podczas gdy dorycka miała ich tylko około 10-12. To właśnie ta różnica decyduje o "kobiecej" sylwetce.

Styl joński dominował głównie w miejscu swego powstania (Azja Mniejsza) ale też spotykany był na Sycylii, w Italii czy na ateńskim Akropolu (Erechtejon i światynia Nike Apteros). W okresie hellenistycznym stał się podstawowym stylem. Czasem budowano też świątynie doryckie z jońskim wystrojem wnętrza (świątynia Apollina w Bassaj czy Ateny w Paestum).

Koryncki

Porządek koryncki wykształcił się jako odmiana porządku jońskiego na przełomie V i IV w. p.n.e., a rozwinął się w okresie panowania rzymskiego. Charakteryzuje się jeszcze smuklejszą proporcją i bardziej ozdobną głowicą niż w porządku jońskim, stąd często określany jest jako dziewczęcy. Według legendy przytoczonej przez Witruwiusza kapitel koryncki został wynaleziony przez architekta Kallimacha, gdy zauważył on że kosz ofiarny ustawiony na grobie młodej dziewczyny porósł akantem.

Trzon (3) i podstawa (2) kolumny korynckiej są podobne do jońskich, zupełnie inna jest jednak głowica (4). Ma ona kształt kosza okolonego dwoma rzędami liści akantu (barszcz zwyczajny), mocno rozchylonymi na zewnątrz i małymi wolutami przypominającymi jońskie. Pomiędzy tymi wolutami znajdują się jeszcze cztery pary mniejszych wolut, spomiędzy których wyprowadzona jest palmeta lub inny motyw roślinny. Być może taki wyraźny element roślinny jest nawiązaniem do drzewa i gaju, związanych z genezą świątyni greckiej. Kilkuwarstwowe belkowanie (5,6,7) świątyni korynckiej niekiedy pozbawione jest rzeźbienia.

Porządek ten był stosunkowo rzadko stosowany w starożytnej Grecji. Najstarsza znana kolumna koryncka znajdowała się w tylnej części celli świątyni Apollina Epikurosa w Bassaj z ok. 430-400 r. p.n.e. Wyróżniała ona miejsce święte, w którym stał posąg boga. Późniejszymi przykładami użycia porządku korynckiego mogą być tolosy w Delfach (ok. 375 p.n.e.), w którym zastosowano go razem z porządkiem doryckim i w Epidauros (ok. 360 r. p.n.e.). Z okresu hellenistycznego (334 r. p.n.e.) pochodzi pomnik Lizykratesa w Atenach – niewielka budowla na planie koła z sześcioma korynckimi półkolumnami wtopionymi w ściany. Na dużą skalę porządek ten pojawił się dopiero w świątyni Zeusa Olimpijskiego w Atenach, zaczętej w 174 r. p.n.e. (ukończonej w 132 r. n.e.). W roku 86 p.n.e. dyktator rzymski Sulla zabrał kilka głowic z tej świątyni i umieścił je na Kapitolu. Od tego czasu porządek koryncki stał się charakterystyczny dla starożytnego Rzymu i stosowany powszechnie zarówno w świątyniach jak i budowlach świeckich.

Dokładne rysunki pomiarowe pomnika Lizykratesa opublikowane przez Stuarta i Revertta w 1762 r. były podstawą porządku korynckiego stosowanego w neoklasycznej architekturze Anglii i Stanów Zjednoczonych.