Architektura bizantyjska

Architektura bizantyjska zaczęła rozwijać się na początku średniowiecza (około Vw.) na terenie Cesarstwa Bizantyjskiego i w kręgu jego działania. Sztuka bizantyjska była oficjalną sztuką Kościoła Prawosławnego, stąd architektura bizantyjska związana była głównie z budowlami sakralnymi. Architektura ta wywodzi się z antycznych tradycji Grecji i Rzymu oraz elementów sztuki hellenistycznego Wschodu. Zasadniczą cechą architektury bizantyjskiej jest skłonność do przepychu i bogactwa dekoracji oraz dominujące we wszelkim zdobnictwie tematy sakralne, a zwłaszcza wizerunki Chrystusa.

W pierwszych wiekach Chrześcijaństwa, u schyłku Starożytności, Grecy zaczęli przebudowywać antyczne świątynie (i inne obiekty) na modłę chrześcijańską, głównie poprzez zmianę wystroju wnętrz. Widać to wyraźnie w pozostałościach pracowni Fidiasza w Olimpii - wśród oryginalnych, kamiennych murów widać bizantyjskie fragmenty kolumn i zdobień. Z czasem zaczęto budować nowe kościoły, wykorzystując do tego nowy budulec - cegłę. Początkowo (V-VIw.) budowle wznoszono na planie hellenistycznej bazyliki z narteksem (przedsionkiem), który stopniowo przekształcił się w kruchtę (Ateny, Saloniki, Korynt). Największy rozwój greckiej architektury bizantyjskiej przypada na wieki od IX do XV. W tym czasie dominowały (spotykane też wcześniej) świątynie o symetrii środkowej, oparte na rozmaitych planach: koła, kwadratu, równoramiennego krzyża greckiego czy regularnego ośmioboku (oktogon). Najczęstszym typem budowli była bazylika oparta na podstawie krzyża greckiego, przykryta centralnie kopułą. Często też można spotkać budowle krzyżowo-kopułowe na planie krzyża greckiego wpisanego w czworokąt (kwadrat), przykryte 5 kopułami, z których środkowa jest wyższa i większa. Ułożenie okrągłej kopuły na kwadracie wymagało nie lada inwencji i było najwybitniejszym osiągnięciem konstrukcyjnym architektury bizantyjskiej. Zasada tej konstrukcji polega na pracy łuków opartych na czterech masywnych filarach, ustawionych w narożnikach kwadratu, na które przenosi obciążenie z czaszy kopuły potężny pierścień. Łuki w przecięciu z czaszą tworzą cztery trójkąty sferyczne zwane pantetywami. W klasztorach na półwyspie Athos oraz w Meteorach spotkać też można budowle czworoboczne z dwiema kopułami, pokrytymi czerwoną dachówką. Mniejsza kopuła znajdowała się nad przedsionkiem klasztoru (narteks), druga większa nad główną nawą. Po bokach głównej nawy znajdowały się najczęściej dwie boczne - znacznie węższe. Nawa główna, a często też boczne, zakończone były od strony wschodniej półkolistymi wnękami - absydami. W klasztorach mogło być kilka różnych kaplic, a główny kościół nosił nazwę katolikon (gr. καθολικόν).

Mury zewnętrzne świątyń pozostawiano w stanie surowym, urozmaicano je wnękami, dekoracyjnym układem cegieł, a czasem mozaiką. Główne zdobnictwo było jednak wewnątrz świątyni. Wejście do świątyni, poprzez narteks, było zawsze od zachodu, a ołtarz po stronie wschodniej. Ołtarz oddzielony był od części przeznaczonej dla wiernych przegrodą ołtarzową, balustradą (gr. templon τέμπλον), która z czasem przekształciła się w ikonostas (gr. εἰκονοστάσιον), z zawieszoną pośrodku ikoną główną (i często po bokach innymi, mniejszymi ikonami). Po obu stronach absydy (półkolistej wnęki) mieszczącej ołtarz, znajdowały się dwa małe pomieszczenia pełniące funkcje liturgiczne (pastoforia). Wewnętrzne zdobienia stanowiły okładziny marmurowe, rzeźbienia, mozaiki i freski. Na ścianach wieszano ikony i dary wotywne. Na głównej kopule bardzo często umieszczano wizerunek Pantokratora - Chrystusa Władcy Świata.

Po podboju Grecji przez Turcję sztuka Grecka kontynuowała wzory bizantyjskie, traktując je jako narodowe.

Największe skupienie kościołów bizantyjskich w Grecji jest w Salonikach. Agios Dimitros jest największym kościołem w Grecji i jednym z najstarszych (z V wieku). Został on całkowicie odbudowany po pożarze w 1917 r. Mimo pożaru zachowały się tam jedne z najwspanialszych mozaik w Grecji, przedstawiające patrona świątyni - św. Dymitra. Kościół Agia Sofia wzorowany jest na najdoskonalszym kościele bizantyjskim znajdującym się w Konstantynopolu (pod tym samym wezwaniem). Zbudowano go w połowie VIIIw., w 1585 r. został przerobiony na meczet, a w 1917 r. ponownie na świątynie prawosławną (jego pierwowzór w Stambule nadal jest meczetem). W czasie pożaru w 1917 r. uległ niewielkim uszkodzeniom. We wnętrzu znajduje się wiele mozaik i fresków z IX i X wieku. Inne ciekawe kościoły bizantyjskie Salonik to: Agios Nikolaos Orfanos, Agioi Apostoloi czy Agia Aikaterini.